La Mina

Με τον Αποστόλη, εκείνο το καλοκαιρινό μεσημέρι, αφού κάναμε τη βουτιά μας στην ακρογιαλιά δίπλα από τη μαρίνα, με τους άσπρους βράχους και τις τσιμεντένιες αποβάθρες περάσαμε από τη γειτονιά La Mina. Μας ενδιέφερε και τους δύο.

Η χαρακτηριστική εικόνα της γειτονιάς. Με μια παρόμοια εικόνα ξεκινάει και η ταινία Perros Callejeros. (Φωτογραφία από JLP arquitectos)

El barrio de la Mina (Η γειτονιά της Μίνα) είναι το όνομα ενός συγκροτήματος, πολυώροφων κυρίως, κατοικιών χτισμένο τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 70 στην όμορη πόλη Sant Adriá de Besós. Γεωγραφικά όμως συνδέεται περισσότερο με τη Βαρκελώνη. Ο ποταμός Besós στα ανατολικά, η γραμμή του τρένου και ακτογραμμή στα νότια, ο αυτοκινητόδρομος για τη Γαλλία στα βόρεια και η συνοικία Besós στα δυτικά είναι τα όρια της.

΄Χάρτης από τη wikimapia

Πιο παλιά η περιοχή ήταν σχεδόν ακατοίκητη. Η πρώτη ένδειξη για την ονομασία La Mina έρχεται από τη βάφτιση της βρύσης που χτίστηκε για να ξεδιψάει τους διαβάτες που έρχονταν από η πήγαιναν στη Βαρκελώνη. (πηγή: Familia i Benestar social 1988) Πριν από την κατασκευή του συγκροτήματος οι λιγοστοί και διεσπαρμένοι κάτοικοι ασχολούνταν με τη γεωργία (πηγή: Padrón Municipal de Santa Adriá de Besós)

Όπως σε άλλες περιπτώσεις προγραμμάτων στέγασης της εποχής, έτσι και στο χτίσιμο του συγκροτήματος La Mina η βασική αιχμή ήταν η μετεγκατάσταση πληθυσμού. Μια μαζική μετακίνηση κατοίκων της πόλης από τις προχειροφτιαγμένες παράγκες του Montjuic και του Camp de la Bota στην τότε περιφέρεια. Στη συγκεκριμένη περίπτωση σε μια έκταση του δήμου Sant Adriá de Besós.

Γενική αποψη. Φωτογραφία από JLP arquitectos

Η Βαρκελώνη από τη δεκαετία του 50 και σε όλη τη διάρκεια της επόμενης έγινε διάσημη για τις παραγκουπόλεις της. Γειτονιές ολόκληρες στο λόφο Carmel, στην ακτή και στο λόφο Montjuic. Μια εικόνα παρόμοια στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις της Λατινικής Αμερικής. Ένα εκατομμύριο άνθρωποι περίπου συσσωρεύτηκαν σε είκοσι χρόνια στη βιομηχανική πρωτεύουσα της Καταλωνίας. Φυσικά στους επίσημους δείκτες αυτό δε γίνεται άμεσα αντιληπτό γιατί ως Βαρκελώνη εμφανίζεται μόνο ο δήμος της. Μια μελέτη όμως στην πληθυσμιακή αλλαγή των δήμων L´Hospitalet de Llobregát, Cornella, Santa Coloma de Gramanet ή Badalona το καταδεικνύει. Οι παραπάνω δήμοι είναι μέρος του ευρύτερου πολεοδομικού συγκροτήματος. Η άμεση απόρροια του φαινομένου ήταν η έλλειψη στέγης.

Η συνοικία La Mina όμως εκτός από το κοινωνικό πρόβλημα που έπρεπε να λύσει είχε λάβει αρνητικά πρόσημα λόγω της τοποθεσίας της, σε επίπεδο χαμηλότερο από τη στάθμη της θάλασσας και σε απόσταση μηδαμινή από τα θερμοηλεκτρικά εργοστάσια. (Πηγή: εργασίες κοινωνικών λειτουργών στις δεκαετίες 70-80) Πέρασαν συνολικά οκτώ χρόνια και τρεις μετατροπές του αρχικού σχεδίου για να ληφθεί η απόφαση και να ξεκινήσουν οι εργασίες δόμησης. Στα μέσα της εποχής, (Δικτατορία του Φράνκο) παρουσιάστηκε ως κατασκευαστικό και πολεοδομικό πρότυπο.

Φωτογραφία του Αποστόλη Βαγενά.

Μέχρι πριν λίγα χρόνια, το νότιο τμήμα της, η πλευρά που έβλεπε στη θάλασσα, ήταν ένα τοπίο με βιομηχανικά ερείπια, κενές εκτάσεις, γραμμές τρένων και δρόμους. Το 2004 μια δεύτερη “Ολυμπιάδα” έλαβε χώρα στη Βαρκελώνη, το Φόρουμ των Πολιτισμών. Η αλλαγή που συντελέσθηκε στο τοπίο ήταν τεράστια και άφησε πίσω της ένα μεγάλο εκθεσιακό κέντρο, μια μαρίνα και ένα μεγάλο πάρκινγκ. Παράλληλα, από το 2000, στη γειτονιά La Mina, εφαρμόζεται ενα μεγαλεπήβολο πρόγραμμα αστικής ανάπλασης. Έτσι μεταξύ του χώρου που άφησε πίσω του το Φόρουμ και της γειτονιάς ξεκίνησε να χτίζεται μια καινούργια γειτονιά. Τώρα εκεί δεσπόζουν οι καινούργιες άδειες πολυκατοικίες. Αρκετά από τα διαμερίσματα είναι κοινωνικές κατοικίες όμως ελάχιστοι έχουνε πάρει την απόφαση να μετακομίσουν εκεί.

Άποψη της καινούργιας γειτονιάς από την επίσης καινούργια Rambla de la Mina

Παρά τα μεγάλα έργα της τελευταίας δεκαετίας, τη Ράμπλα, τη βιβλιοθήκη, το Τραμ, το γυμνάσιο, το άνοιγμα στην υπόλοιπη πόλη με νέους δρόμους, την εγκατάσταση αστυνομικού τμήματος, την επέμβαση μετά από μελέτη στους πυρήνες διακίνησης και χρήσης ναρκωτικών και το γενικότερο “καθάρισμα” της περιοχής, η νέα αστραφτερή γειτονιά δεν προσελκύει κόσμο.

Σε εμένα η γειτονιά έγινε γνωστή μέσα από αφηγήσεις συναδέλφων στο εστιατόριο που δούλεψα και μιας φίλης, βοηθού καθηγήτριας για ένα διάστημα στο γυμνάσιο της περιοχής. Οι φράσεις που ντύνανε τις αφηγήσεις τους είχαν κυρίως αρνητικό πρόσημο.

Προκαλούσαν ενδιαφέρον αλλά και φόβο. Σε κάθε περίπτωση όταν αποφάσισα να μετακομίσω απέκλεισα ολοτελώς την πιθανότητα να έψαχνα δωμάτιο εκεί. Επακόλουθο όλων αυτών ήταν μια απροσδόκητη έλξη. Ένα μείγμα από ανησυχία και πρόκληση. Ήθελα να βρεθώ εκεί, να δω από κοντά πώς ήταν το περιβάλλον, οι άνθρωποι του, οι δρόμοι του. Ήξερα όμως ότι ήταν αδύνατο να το κάνω σβήνοντας το φόβο. Ήξερα ότι θα έμενα σε μια επιδερμική επίσκεψη.

Παράλληλα η γειτονιά ήταν και ένας προορισμός που πήγαζε από μια άλλη ανάγκη. Η Mina ήταν η κατάληξη της Βαρκελώνης στον ποταμό Besós. Κατέληγε εκεί μια σειρά από εργατικές γειτονιές ξεκινώντας από το Poble Nou. Το μέρος της βιομηχανικής υφαντουργίας μεταξύ της Gran Via και της θάλασσας. Καθώς η απαλλοτρίωση και η οριστική μεταμόρφωση του Poble Nou με θάμπωναν αλλά και με προβλημάτιζαν αργά η γρήγορα θα κατέληγα στη Mina. Το έσχατο όριο της πόλης με τις δύο όψεις.

Όψη του Diagonal Mar μιας καινούργιας πολυτελούς συνοικίας η οποία σχεδόν συνορεύει με τη Mina. Φωτογραφία από JLP arquitectos.

Χωρίς να έχω πολύ ξεκάθαρη την εικόνα νοιώθω πως η πρώτη φορά που βρέθηκα ήταν ένα κυριακάτικο απόγευμα. Δηλαδή δε βρέθηκα ακριβώς. Πλησίασα.

Μια Κυριακή κατευθύνθηκα προς το Poble Nou. Με άλλο σκεπτικό. Ο στόχος ήταν να περπατήσω στους δρόμους που είχε περπατήσει ένα πρόσωπο αγαπημένο. Περπατώντας, αφήνοντας πίσω μου τετράγωνα με ολόφρεσκα κτήρια, μπήκα σε μια γειτονιά με την αίσθηση του εισβολέα ή του χαμένου περιπατητή. Ανησυχία και ανασφάλεια άρχισαν να με κυριεύουν. Αυτό που συναντούσα ήταν το Besós. Λίγο πιο κάτω θα συναντούσα τη Rambla de Prim. Ένας όμορφος δρόμος γεμάτος δέντρα. Δεν παράγει τα εκατομμύρια ευρώ της γνωστής Ράμπλα όμως κάνει καλύτερη τη ζωή των κατοίκων που η οικονομική τους στενότητα δεν τους επιτρέπει να δοκιμάζουν παέλια και σανγκρία.

Μένοντας σε απόσταση. Από το απέναντι πεζοδρόμιο. Φωτογραφία του Αποστόλη Βαγενά.

Όταν στη μεταπολεμική, κατεστραμμένη, και ακυβέρνητη Ελλάδα η αντιπαροχή φάνταζε η μόνη λύση για τις χιλιάδες των εσωτερικών μεταναστών και των παιδιών των προσφύγων στη μεγάλη πόλη, Αθήνα και Θεσσαλονίκη, στην Ισπανία της δικτατορίας η απάντηση στο πρόβλημα της barraca (παράγκα) που εισέβαλε μαζικά ήταν τα ομοιόμορφα πολυώροφα συγκροτήματα κατοικιών. Στη Λογική του Le Corbusier των σοβιετικών blocs. Στo δήμο της Βαρκελώνης σε είκοσι χρόνια χτίστηκαν περί τα 25 συγκροτήματα αυτού του τύπου στεγάζοντας 115 χιλιάδες κατοίκους. La Mina, ήταν το όνομα ενός από αυτά.

Πόλεις κοιμητήρια για κάποιους, περιθωριακή και εγκληματική περιφέρεια για άλλους. Φτηνές λύσεις, επιφανειακές για κάποιους άλλους. Το άλμα της ισπανικής οικονομίας με τους δύο βιομηχανικούς του πνεύμονες στην Καταλωνία και τη χώρα των Βάσκων έιχε πολλαπλές συνέπειες.

Εγώ έβλεπα γιγαντώδεις κατασκευές από μπετό, αμέτρητα παράθυρα, λίγα καταστήματα στο ισόγειο, χάζευα την πυγμή τους και την επιβολή τους στο χώρο, μετρούσα πόσοι άνθρωποι θα χωρούσαν μέσα και τι θα σκέφτονταν όταν χάζευαν τον κόσμο από ένα μικρό διαμέρισμα στα 25 μέτρα από τη γη με θέα παρεμφερή κτήρια. Από τι ζούσαν τώρα που τα εργοστάσια φύγανε;

Φωτογραφία απο JLP arquitectos

Ένοιωθα ξένος, ένας ακόμα ηλίθιος τουρίστας που χάνεται στο κομμάτι της πόλης πίσω από τη βιτρίνα. Ήθελα όμως να βρεθώ, έστω και αμήχανα. Να διαβάσω καλύτερα το κείμενο αυτής της πολυδιαφημισμένης πόλης. Να μπω λίγο πιο βαθιά στο σώμα της και να ξεπεράσω τα σχόλια για την οικονομική ανάπτυξη και τις ανέσεις που παρείχε στον επισκέπτη. Ήθελα μάλλον να κατοικήσω.

Δε γεύτηκα λοιπόν την εμπειρία της Mina μπόρεσα όμως να δω από κοντά τις διάσημες πολυκατοικίες της. Έστω και με το ηλεκτρικό φως από τις κολόνες των δρόμων.

Κάθε φορά που επέστρεφα η παραμονή μου ήταν σύντομη, βιαστική. Ένα γρήγορο πέρασμα χαζεύοντας αδιάφορα υποτίθεται, χωρίς να εστιάζω στα πρόσωπα και τα μάτια των ανθρώπων που θα συναντούσα. Μια επαφή ψυχρή. Σάρωνα εικόνες όπως η κάμερα, κατανάλωνα την εικόνα που η πόλη είχε δημιουργήσει. Το βλέμμα μου σταματούσε εκεί που άρχιζε να κυριαρχεί ο φόβος.

Τρόμαζα στην ιδέα ότι κάποιος θα αντιληφθεί την περιέργεια μου. Όλες οι προκαταλήψεις και κάποιες ίσως άσχημες εμπειρίες από όταν ήμουνα μικρός όσον αφορά τους τσιγγάνους, και τις κακόφημες γειτονιές ενσαρκώνονταν, δυνάμωναν και μου επιβάλλονταν εκείνα τα λίγα λεπτά.

Μόνος σε μια γειτονιά με υπαρκτά προβλήματα. Πιτσιρικάδες με γερακίσιο βλέμμα. Σώματα σκληρά. Κάδοι σκουπιδιών μόνιμα ανοικτοί με ένα παλούκι. Καρότσες με παλιοσίδερα και φορτηγάκια με λογιών λογιών πραμάτεια. Ανύπαρκτη αγορά, που και που ένα μικρομάγαζο με ψιλικά και τρόφιμα, γωνίες. Στα ισόγεια κάγκελα, πόρτες κλειστές . Τοίχος χωρίς τέλος. Από το δρόμο στον τοίχο. Την τελευταία φορά που βρέθηκα, ένα σάββατο πρωί, πήγα στο κέντρο που φροντίζουν τους ναρκομανείς. Ένας βγήκε να βαρέσει στο δρόμο. Όταν ήρθε η αστυνομία η σύριγγα κρέμοταν ακόμα στο μπράτσο του. Απέναντι, νεόχτιστες κατοικίες υψηλών προδιαγραφών περιμένουν τους νέους τους κατοίκους. Σε μια πόλη που δε βαριέται ποτέ να κάνει λίφτινγκ.

Μερικές χιλιάδες άνθρωποι, οι μισοί σχεδόν τσιγγάνοι, κατοικούν τα ψηλά, μακρουλά, ογκώδη, τρομακτικά και γκρίζα πλέον κτήρια της γειτονιάς. Οι φήμες και οι στατιστικές μιλάνε για υψηλα ποσοστά ανεργίας και πώλησης ναρκωτικών. Η εικόνα που δίνει στον επισκέπτη είναι της περιφερειακής συνοικίας, της απάνθρωπης πραγματικότητας των ανθρώπων που για το ένα ή τον άλλο λόγο μείνανε στο περιθώριο της όμορφης πόλης.

Ίσως μείνανε γιατί με αυτόν τον τρόπο, με μια μικρή κοντινή εξορία, οι κοινωνία καθαρίζει τα προβλήματά της. Ίσως γιατί ήταν κάπως διαφορετικοί από τους υπόλοιπους και δε χωρούσαν στους κεντρικούς δρόμους της πόλης, έπρεπε να χτιστούν καινούργιοι δρόμοι. Ίσως γιατί όταν άρχισε να γίνεται εμφανές το πρόβλημα στέγης των χιλιάδων εσωτερικών μεταναστών η λύση έπρεπε να έρθει άμεσα.

Αφού ξαναπήρε μπρος η μηχανή μετά τον εμφύλιο, στις πόλεις και ειδικά στις μεγάλες όπως η Βαρκελώνη ένας νέος πόλεμος, σιωπηρός και αναίμακτος βρήκε τη θέση του. Για άλλη μια φορά ο ανταγωνισμός γύρισε στις τάξεις, στους νέους με τους παλαιότερους κατοίκους στον αγώνα για ένα καλύτερο μέλλον.

Η Μίνα έιναι για μένα ο τόπος σύμβολο αυτής της περιόδου. Το γεγονός ότι κατοικείται από τσιγγάνους, την κάνει ακόμα πιο μυθική ίσως πιο θεαματική και ακραία. Σε ένα σκηνικό σχεδιασμένο από την εξουσία που εξηγεί τι μπορεί να συμβεί όταν για τη λύση των προβλημάτων των πολλών αναλαμβάνουν λίγοι και ειδικοί. Εκεί αντιλήφθηκα τι σημαίνει όριο, πώς γεννιούνται τα σύνορα μέσα στην πόλη. Και φυσικά κάποιος φόβος με νίκησε πάλι..